Devlet Hazinesini TCMB Fonlarsa Daha Mı İyi Olur?

TV ekranlarında bazı ekonomistler; TCMB'nin düşük faiz oranından bankalara para verdiğini ve bankaların bu orandan daha yüksek bir faiz oranıyla Hazine'ye borç verdiğini söylerler. Teknik olarak durum böyle midir acaba?
Bu yazının yazıldığı tarih itibariyle (11.11.2016) TCMB bankalara 93 milyar TL parayı yüzde 7,80 faiz oranından kullandırmış. Bu paranın yaklaşık yarısı gecelik vadeli, diğer yarısı da bir haftalık repo şeklinde kullandırılmıştır. Yine bu tarih itibariyle Hazine 2019 ihale numarası ile iki yıllık devlet tahvili için yıllık yüzde 9'a yakın bir oranda faiz önermiş. Bankaların portföylerinde ise, büyük bir çoğunluğu Devlet İç Borçlanma Senetleri olan 330 milyar TL civarında bir varlığı bulunmaktadır.
Özetle TCMB'den aldığı paranın üç katından fazlasını Hazine'ye borç olarak kullandırmış. Üstelik gecelik-haftalık vade ile borçlanırken, Hazine'ye iki yıl vadeli borç vermiştir. Aradaki farkı yüzde 12 faizle mevduat toplayarak finanse etmektedir. Bu durumda yıllık ortalama maliyeti (93/330*7,8 + 237/330*12=) yüzde 10,82 olmaktadır. Görünüşe bakılırsa bankalar, vergiler ve genel giderler dikkate alınmadan bile kar etmek bir yana bu işten zarar ediyorlar.

Peki TCMB'nin varlıkları ve yükümlülükleri nedir, yani kimlerden hangi maliyetle para alır, bu paraları kimlere hangi oranlarla satar. Bunu en iyi şekilde bilançosunda görebiliriz. Eylül 2016 bilançosunda toplam varlıklar yuvarlak rakam 511 milyar TL'dir. Bu varlıkların 120 milyar TL'si yerli para, 391 milyar TL'si yabancı para cinsindendir. Yükümlülüklerin ise 246 milyar TL'si yerli para, 265 milyar TL'si yabancı para cinsindendir. Bu durumda TCMB yabancı para net pozisyonu 126 milyar TL (artı) olarak gerçekleşmiştir. Dövizin değerlendiği zamanlarda artı pozisyon, değerinin düştüğü zamanlarda eksi pozisyon evladır. 
Bu bilançodaki temel kalemler şöyledir:

VARLIKLAR (AKTİF)			YÜKÜMLÜLÜKLER (PASİF)
Altın	56.435.674,00		Tedavüldeki Banknotlar	124.230.271,00
Yurt Dışı Bankalar YP	292.154.756,00		Mevduat TL	56.706.717,00
Para Politikası İşlemlerinden Alacaklar	110.517.315,00		Mevduat YP	259.119.345,00

Önce TCMB'nin kaynak maliyetine bakalım. Tedavüldeki banknotların maliyeti en fazla matbaadaki basım maliyetidir. Artık matbaalarda da para basılmıyor. Her şey elektronik olarak kayıt altında.

TL Mevduatların içinde bulunan Hazine'ye ait kısım ile bankalar mevduatına faiz ödenmektedir. Bankalara gecelik ödenen faiz yıllık yüzde 7,25 oranından, Hazine'ye de buna yakın bir orandan yapılmaktadır. Halbuki hem Hazine ve hem de bankalar TCMB'ye yatırdıkları bu mevduatı daha fazla faiz ödemek suretiyle elde etmektedirler. 259 milyar TL'lik YP Mevduatların 198 milyarlık kısmı, bankaların Rezerv Opsiyon Mekanizması kapsamında altın ve döviz cinsinden zorunlu karşılık olarak yatırdıkları tutarlardır. Bu tutarın USD kısmı için yıllık yüzde 0,49 oranında faiz ödenmektedir. Kalan YP Mevduat ise Kamu Kurumlarına ve bankalara aittir. Hem kamu hem de bankalar YP Mevduat için yıllık yüzde 5-6 dolar faizi maliyetine katlanmaktadırlar.

Gelelim varlıkların getirilerine. Altınların yüzde seksene yakını BOE (İngiltere Merkez Bankası) ve FED (ABD Merkez Bankası) nezdinde serbest depolarda saklanmaktadır. Kalanı ise TCMB kasalarında ve Borsa İstanbul nezdinde bulunmaktadır. Yurt dışı bankalarda bulunan dövizler, ABD hazine tahvillerinde ve az bir kısmı da yurt dışı bankalarda bulunan mevduatlardır. Malum ABD tahvillerinin ve mevduatının getirisi yüzde 1'in altında. Netice itibariyle sahiplerine yüzde 5-6 faiz maliyeti olan bu kaynaklar TCMB tarfından yüzde 1 civarında getiri sağlıyor. 

Bu işin topluma maliyeti yüzde 5 civarında gerçekleşiyor. Yani TCMB döviz rezervinin nette yıllık yüzde 5 ülkeye maliyeti bulunmaktadır. Bunun sebebi ekonomik ya da politik sebeplerden dolayı CDS'lerin (ülke sigorta pirimi) yüksek olması ve bunun da borç verenler açısından ek maliyet olmasından kaynaklanmaktadır.

Para politikası işlemlerinden alacaklar ise yukarılarda izah edilen, bankalara kullandırılan kredilerdir.

Sonuç itibariyle TCMB ve bankalar arasındaki ilişki yasa gereği zorunludur. TL basma yetkisi ve imtiyazı TCMB'de olduğuna göre paranın kaynağı da burasıdır. Para kaynaktan piyasaya borç olarak girmekte ve bu da bankalar aracılığı ile olmaktadır. 

Kanaatimce bu alışverişte TCMB karlı çıkmakta, bankalar için ise maliyet olmaktadır.